Bảo tháp (Chorten) là cấu trúc biểu trưng kiến trúc nổi bật nhất ở Bhutan, giống như một “cỗ máy phát sinh năng lượng tâm linh”. Từ stupa là một từ tiếng Phạn, mang nghĩa là sự tích tụ, chất đống, gò, hay sự nâng cao khỏi mặt đất; nhưng trong tiếng Tây Tạng được gọi là chorten, tồn tại trên rất nhiều tầng ý nghĩa mà năm giác quan thông thường của chúng ta không thể nhận biết được.
Trong các quốc gia Phật giáo, kiến trúc bảo tháp là một trong những di tích Phật giáo cổ xưa nhất, được xây dựng để lưu giữ xá lợi và di cốt của Đức Phật sau khi Ngài nhập Niết-bàn. Về sau, nhiều kiểu kiến trúc khác nhau được phát triển nhằm tạo phương tiện tích lũy công đức thiện lành. Theo Vinaya Ksudra Vastu, bảo tháp cần được xây dựng theo đặc điểm và cấu trúc như sau:
“Bảo tháp của Như Lai cần đầy đủ mọi phương diện; của các vị Độc Giác Phật thì không có phần mái che; của A-la-hán có bốn tầng tán; của bậc Bất Lai có ba; của bậc Nhất Lai có hai; của bậc Dự Lưu có một; còn đối với người phàm thiện lành thì nên làm một bảo tháp trơn (không tán).”
Bảo tháp (Chorten) là sự chuyển hóa trực tiếp từ tháp stupa Ấn Độ trong truyền thống Kim Cương thừa. Nó biểu trưng cho sự thành tựu ba thân của Phật hay hiển bày tâm giác ngộ – con đường dẫn đến giác ngộ. Trong truyền thống Kim Cương thừa tại Bhutan, toàn bộ bảo tháp được quán tưởng như chính Pháp thân (Dharmakaya). Mỗi phần của bảo tháp được xem là một thành phần của giáo lý Phật pháp. Từng phần cấu thành nên các yếu tố của con đường tu tập đưa đến giác ngộ, hợp nhất chân lý tuyệt đối và chân lý tương đối.
Ở cấp độ tuyệt đối, bảo tháp biểu thị tính bất hoại, vô vi – vượt ngoài mọi khái niệm của tâm Phật. Cấu trúc bảo tháp bắt đầu từ nền tảng (không tính phần bệ và ngai). Phần đế (Tib: Mang) nằm phía trên ngai, nâng đỡ toàn bộ cấu trúc phía trên. Phần đế gồm bốn bậc nền, với bậc ngai hướng lên phía trên, tượng trưng cho tư thế ngồi của Đức Phật và mười thiện nghiệp (Tib: Gaywa Chu). Phần thân là bình (vase, Tib: Bumpa), phía trên là harmika (phần đài vuông), thường được vẽ đôi mắt, nâng đỡ trục trung tâm (yasti), mười ba tầng bánh xe, tán che, mặt trăng, mặt trời và bảo châu trên đỉnh.
Trong Kim Cương thừa, biểu tượng của bảo tháp có thể chia thành hai phần:
- Phần dưới cùng bên dưới mười ba bánh xe (Tib: chuksum khorlo), tương ứng với nền tảng của con đường Bồ Tát.
- Phần trên biểu thị thành quả giác ngộ, trong đó mười ba bánh xe tượng trưng cho mười lực và ba phương diện chánh niệm; tán che (Tib: dug) tượng trưng cho lòng đại bi vô biên.
Trong truyền thống Kim Cương thừa, bảo tháp tôn vinh Đức Phật qua năm phương diện: thân (Ku), khẩu (Sung), ý (Thug), trí (Yonten) và hành (Thinley). Bảo tháp được dựng lên với nguyện lực thực hiện vô số thiện hạnh vì lợi ích của tất cả chúng sinh.
Bảo tháp là hiện thân của trí tuệ giác ngộ, bao hàm ba nguyên lý: nền tảng căn bản, con đường thực hành và kết quả. Bảo tháp thể hiện trọn vẹn cả ba:
- Phần đế và ngai là nền tảng đạo đức của mọi pháp tu.
- Phần bậc thang, thân bình (vase) và phần đài vuông nằm trên thân của bảo tháp là con đường thực hành.
- Phần đỉnh tháp biểu trưng cho toàn bộ thành tựu của sự tu tập và tâm giác ngộ viên mãn.
Bảo tháp biểu trưng cho sự thành tựu Tam thân của Phật (Trikaya):
- Pháp thân (Dharmakaya)
- Báo thân (Sambhogakaya)
- Ứng thân (Nirmanakaya)
Ba thân này tương ứng với ba phương diện của bản tính chân thật, tức ba khía cạnh của tâm chân chính trong thực tại hiện tiền.
- Ứng thân (Nirmanakaya) liên hệ với thế giới hiện tượng bên ngoài mà chúng ta nhận biết – thiên nhiên, ánh sáng hay năng lượng.
- Báo thân (Sambhogakaya) là sự nối kết, trung gian giữa cảnh giới hiện tượng và bản tính sâu xa.
- Pháp thân (Dharmakaya) chính là chân lý tối hậu – bản tính vốn sẵn có của mọi hiện hữu.
Bản thân bảo tháp là biểu tượng của Đức Phật sau khi nhập Niết-bàn (Parinirvana), đồng thời cũng là biểu tượng của toàn bộ Pháp trong Kim Cương thừa. Do đó, tỷ lệ cấu trúc bên ngoài của bảo tháp tượng trưng cho hình ảnh Đức Phật trong tư thế thiền định an tọa. Còn cấu trúc bên trong, thông qua ngũ đại (năm yếu tố) và trí tuệ tương ứng của chúng, biểu thị chiều sâu nội tại của con đường giác ngộ. Vì vậy, chính bảo tháp là biểu trưng của mandala – tức toàn thể vũ trụ được hiển lộ trong hình tướng thiêng liêng.
Dorji Phuntsho
Trích: Bảo tháp Phật giáo và biểu tượng của chúng trong Kim Cương thừa tại Bhutan