Bằng chứng khảo cổ học sớm nhất về sự hiện diện của các ngôi tháp Phật giáo có niên đại vào cuối thế kỷ IV TCN.
Ở Ấn Độ, Sanchi, Sarnath, Amaravati và Bharhut là một trong những ngôi tháp lâu đời nhất được biết đến. Cao nhất là tháp Jetavanaramaya tọa lạc ở thành phố cổ xưa Anuradhapura, Sri Lanka với chiều cao 120m. Thung lũng Swat dẫn chứng một ngôi tháp được bảo tồn tốt ở Shingardar gần Ghalegay; một ngôi tháp khác nằm gần Barikot và Dharmarajika-Taxila ở Pakistan. Ở Sri Lanka, thành phố cổ Anuradhapura bao gồm một số ngôi tháp cao nhất, cổ xưa nhất và được bảo tồn tốt nhất trên thế giới, chẳng hạn như Ruwanwelisaya.
Ngôi tháp công phu nhất là công trình tưởng niệm Borobudur thế kỷ VIII ở Java, Indonesia. Sân thượng tròn ở phía trên cùng với hàng tháp hình chuông chứa đựng các hình tượng Đức Phật tượng trưng cho Arūpadhātu/Vô sắc giới, quả cầu không có hình dáng rõ rệt. Tháp chính trống rỗng, tượng trưng cho sự giác ngộ hoàn toàn viên mãn. Tháp chính là phần đỉnh chóp của di tích, trong khi phần đế bệ là một cấu trúc kim tự tháp trau chuốt với các hành lang/gian phòng được trang trí bởi những bức phù điêu thể hiện các cảnh có nguồn gốc từ những kinh văn Phật giáo và miêu tả cuộc đời của Đức Phật Gautama. Công trình kiến trúc độc đáo và ý nghĩa của Borobudur đã được UNESCO công nhận là công trình tưởng niệm Phật giáo lớn nhất thế giới. Đây cũng là ngôi chùa Phật giáo lớn nhất thế giới. Cũng như một trong những di tích Phật giáo vĩ đại nhất trên thế giới.
Một ngôi tháp Kỳ-na giáo được khai quật tại Mathura vào thế kỷ XIX.
Shwedagon ở Yangon, Myanmar là một trong những ngôi tháp lớn nhất và thiêng liêng nhất.
Ở Trung Quốc, tháp Phật được xây dựng sớm nhất vào thời Tam Quốc: Vua nước Ngô là Tôn Quyền rất thán phục việc Khương Tăng Hội cảm được xá-lợi Phật, ông liền xây tháp cúng dường, đặt tên là Kiến Sơ tự, bấy giờ là năm 240. Nhưng theo Phật tổ thống ký 54 thì Bạch Mã tự tháp được xây dựng vào năm 67 đời Đông Hán là ngôi tháp đầu tiên của Trung Quốc…
Ở Nhật Bản vào năm 585 đời Mẫn Đạt Thiên hoàng, Đại thần Tô Ngã Mã Tử đã tạo một ngôi tháp ở phía Bắc Đại Dã Khâu. Trên đầu trụ của tháp an trí xá-lợi mà Tư Mã Đạt thỉnh được. Đây là sự mở đầu của việc kiến tạo tháp ở Nhật Bản.
Tây Tạng vương thần ký của Đạt-lai Lạt-ma đời thứ 5 có ghi chép về Phật tháp đầu tiên của Tây Tạng như sau: “Xích Cát Thác Tôn lấy Như Ủng Tát – Đổng Kiệt Na Ma Thố, sinh ra con trai tên là Lạp Thác Thác Nhật Ninh Tán. Ninh Tán lại là hóa hiện của Cát Tường Phổ Hiền Quang Minh. Khi tại vị, một hôm, bỗng từ trên không trung trong vương thất rơi xuống cuốn Chư Bồ-tát danh xưng kinh, bảo tháp bằng vàng, bảo tráp kinh, sáu chữ đại minh chú không thể thiếu, ấn thức Chiên Đà-la-ma-ni, rơi xuống nóc lầu cung Ung Bố Lạp Cương”. Trong đó bảo tháp bằng vàng được gọi là tháp Thiên Giáng. Tòa Phật tháp này tương truyền được đặt bên trong tháp trắng của bốn tháp xanh, đen, trắng, đỏ bốn bên chùa Tang Da.
Liên quan đến Phật tháp thời kỳ đầu hiện còn ở Tây Tạng, có tháp trắng phía Tây động Pháp Vương cung Bố Đạt Lạp. Tương truyền tháp này được xây khi xây động Pháp Vương, tháp triều hướng chính diện động Pháp Vương, cao khoảng 2,45m, là vật báu trấn cung. Tháp trắng phía Đông động Pháp Vương là sau này phỏng theo tháp trắng phía Tây xây dựng, để mọi người lễ bái.
Huỳnh Thanh Bình
Nguồn: Các dạng tháp trong lịch sử Phật giáo